Y Parchedig Eliezer Williams

Ysgol ramadeg Llanbedr Pont Steffan, y gwrthryfel ar long y Bounty, a Syr Walter Scott

Yn union gyferbyn â phrif glwydi mynwent Eglwys Sant Pedr y mae’r adeilad bach a godwyd i fod yn gartref i ysgol ramadeg enwog Llanbedr Pont Steffan. Sefydlwyd yr ysgol, ar gais yr Esgob Burgess o Dyddewi, gan y Parchedig Eliezer Williams (1754–1820) pan ddaeth y polymath hwnnw’n ficer yn 1805.

Cafodd Williams ei eni’n lleol, a matricwleiddiodd o Goleg yr Iesu, Rhydychen yn 1775. Yn fuan, pan oedd yn giwrad yn Wellingford yn Berkshire, daeth Shute Barrington, sef Esgob Durham, yn ffrind iddo a chynnig y gallai Williams fod yn gaplan iddo. Roedd Williams yn berson byrbwyll, ac er mawr ofid iddo’n nes ymlaen yn ei fywyd gwrthododd y swydd, ac yn 1780 aeth i’r môr i fod yn gaplan HMS Cambridge, sef llong ryfel ac arni 80 o ynnau.

Roedd yn bresennol adeg Rhyddhad Gibraltar yn 1782 ac adeg Brwydr Penrhyn Spartel yn yr un flwyddyn. Un o swyddogion llong y Cambridge oedd y Lefftenant William Bligh a oedd yn rheoli’r HMS Bounty yn 1789 adeg gwrthryfel ei chriw. Aelod arall o griw llong y Cambridge oedd dyn ifanc o’r enw Fletcher Christian a ddaeth wedyn yn arweinydd y gwrthryfelwyr ar long y Bounty.

Yn aml, roedd dyletswyddau caplan y llong yn cynnwys addysgu bechgyn a chanol-longwyr ifanc y llong. Felly, byddai Williams wedi adnabod Christian yn dda a byddai hefyd wedi rhannu cyfleusterau’r llong i swyddogion â Bligh.

Rhoddodd Williams y gorau i’w ddyletswyddau morwrol gan ddilyn gyrfa academaidd i raddau helaeth. Daeth yn enwog am ymchwilio i achau ac am ysgrifennu cyfres o weithiau am hanes Cymru a’r Gymraeg. Treuliodd gyfnod hefyd yn gweithio fel caplan i warchodlu Caer Tilbury, a chyhoeddodd lawer o farddoniaeth.

Roedd ei ysgol yn Llanbedr Pont Steffan yn llewyrchus, a than arweiniad yr Archddiacon John Williams a’i olynodd fel ficer llwyddodd yr ysgol i ddenu sylw Syr Walter Scott a anfonodd ei fab Charles Scott i astudio yno.

Cafodd Coleg Dewi Sant ei sefydlu yn Llanbedr Pont Steffan yn 1822 i baratoi dynion ar gyfer bod yn offeiriaid Anglicanaidd. Dan arweiniad Llewelyn Lewellin, a oedd yn ficer Eglwys Sant Pedr ac yn Brifathro cyntaf y Coleg, daeth yr ysgol yn rhan o’r sefydliad hwnnw yn 1833.

Eglwys Llanbedr Pont Steffan

Y Bywgraffiadur Cymreig