Daniel Rowland a ‘Neidwyr’ Llangeitho

Roedd pregethu carismatig Rowland yn denu pobl yn eu miloedd i Langeitho

Mae Crynwyr a Siglwyr yn llysenwau enwog ar ddau enwad Iseleglwysig neilltuol.

Roedd Llangeitho yn gartref i drydydd grŵp, sef y Neidwyr, sef llysenw a roddwyd i ddilynwyr yr efengylwr Methodistaidd Daniel Rowland a diwygiad crefyddol 1762–4. Byddai dynion a menywod, a fyddai’n tyrru i glywed Rowland yn pregethu, yn ‘neidio mewn llawenydd’ wrth addoli, a pharhaodd yr arfer hwnnw ymhell i mewn i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Roedd Daniel Rowland yn efengylwr Methodistaidd cynnar, ac roedd cyfnod ei offeiriadaeth a’i weinidogaeth weithredol (1735–90) yn gyfnod hir a dadleuol. Cafodd ei benodi’n giwrad Anglicanaidd yn Llangeitho a sefydlwyd gan Rowland yn ganolfan Methodistiaeth Galfinaidd a fyddai’n denu cynulleidfaoedd o dros fil o bobl yn aml.

Roedd ei bregethu medrus yn elfen bwysig o ddiwygiad crefyddol Methodistaidd y ddeunawfed ganrif, gyda’i gydweithwyr John Wesley a George Whitefield yn Lloegr a Howell Harris a William Williams yng Nghymru.

Arweiniodd ei weithredoedd at rwyg rhyngddo ef ac awdurdodau’r eglwys, ond erbyn diwedd ei oes roeddent wedi cymodi i bob pwrpas a chafodd ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Cafodd yr eglwys ei hymestyn wedyn, fodd bynnag, a oedd yn golygu bod ei fedd yn rhan o’r eglwys, a gellir ei weld yno erbyn hyn. Sefydlodd Rowland ei ‘Eglwys Newydd’ ei hun yn Llangeitho, a chafodd cerflun gwyn o farmor gan Edward Griffith ei osod yn 1883 yng nghwrt blaen ei gapel.

Eglwys Llangeitho

Daneil Rowland yn Y Bywgraffiadur Cymreig